ਜਨਵਰੀ 2025 ਮੁਕਾਬਲੇ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਲੰਬਿਤ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 11,761 ਘਟੀ
ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ: ਲੰਬਿਤ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਗਿਰਾਵਟ ਤੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਹੁਣ 2026 ਤੱਕ 400,000 ਲੰਬਿਤ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਟੀਚਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਅੰਕੜੇ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੰਬਿਤ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜਨਵਰੀ 2025 ਵਿੱਚ 4,32,227 ਤੋਂ ਘਟ ਕੇ ਜਨਵਰੀ 2026 ਵਿੱਚ 4,20,466 ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਥਿਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਬਲਕਿ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਲ ਹੁਣ ਤੱਕ, 811 ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ 1,962 ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਅਦਾਲਤ ਦੀ ਸੁਧਰੀ ਹੋਈ ਕੇਸ-ਨਿਪਟਾਰੇ ਦਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ, 70,354 ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ 85,309 ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਨਿਪਟਾਰਾ ਦਰ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੁਲਾਈ 2025 ਵਿੱਚ 107.62 ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ 116.39 ਹੋ ਗਈ। ਅਧਿਕਾਰੀ ਇਸ ਗਤੀ ਨੂੰ ਕਈ ਤਾਲਮੇਲ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਤਮਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਉਪਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਬਦੀਲੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਹੁਣ ਬੈਂਚ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਗਾਊਂ ਕਾਪੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਸਰਲ ਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਕਿ ਦੂਜੀ ਧਿਰ ਪਹਿਲੀ ਸੁਣਵਾਈ 'ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇ, ਸਮਾਂ ਮੰਗਣ ਦੀ ਰੁਟੀਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਮਤੀ ਨਿਆਂਇਕ ਸਮਾਂ ਬਰਬਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਜਵਾਬਾਂ ਅਤੇ ਹਲਫਨਾਮਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ੀਰੋ-ਟੌਲਰੈਂਸ ਪਹੁੰਚ ਅਪਣਾਈ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਅਦਾਲਤ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਦੇਰੀ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਸਮਾਂ-ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੁਨੇਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਤਮਕ ਢਿੱਲ ਨੂੰ ਹੁਣ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜੁਰਮਾਨੇ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਅਕਸਰ ਜਵਾਬ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਸੁਣਵਾਈ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ
ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਸੁਣਵਾਈਆਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯੋਗਦਾਨ ਵਜੋਂ ਉਭਰੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਵਕੀਲ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਾਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀਡੀਓ ਕਾਨਫਰੰਸਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਲਈ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੁਲਤਵੀ ਹੋਣ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅਦਾਲਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬੈਠ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ, ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਤਾਰੀਖਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ
ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਸ਼ੀਲ ਨਾਗੂ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਹੇਠ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਪੁਨਰਗਠਨ ਨੇ ਵੀ ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਬੈਂਚਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ 13 ਤੋਂ ਘਟਾ ਕੇ ਅੱਠ ਕਰਨ ਨਾਲ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਜੱਜਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਨਿਆਂਇਕ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮੁੱਚੀ ਨਿਪਟਾਰੇ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। 14 ਜਨਵਰੀ, 2026 ਤੋਂ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਨਵਾਂ ਸ਼ਡਿਊਲ ਇਸ ਨੁਕਤੇ 'ਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਬੈਂਚਾਂ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਜੱਜ ਆਪਣੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕੱਲੇ ਬੈਠ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਰਬਾਦ ਹੋਏ ਨਿਆਂਇਕ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੈਂਚ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਨੂੰ ਤਹਿ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਰੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤੀਆਂ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਉਸੇ ਦਿਨ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਗੜਬੜ ਅਤੇ ਡੁਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹੋਏ।
ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਜੱਜਾਂ ਦੀ 30% ਘਾਟ
ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪਹਿਲ, ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ 30 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਜੱਜਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਹੁਣ ਅੰਕੜਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿਖਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮੌਜੂਦਾ ਰਫ਼ਤਾਰ ਜਾਰੀ ਰਹੀ, ਤਾਂ 2026 ਤੱਕ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਡੀਕੇ ਜਾ ਰਹੇ 400,000 ਕੇਸਾਂ ਦੇ ਪੈਂਡਿੰਗ ਹੋਣ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਆਖਰਕਾਰ ਇੱਕ ਹਕੀਕਤ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਮਿਲੇਗਾ ਜਿਸਦੀ ਉਹ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
