ਜਮਸ਼ੇਦਜੀ ਟਾਟਾ ਨੇ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ’ਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ, ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਅਜੇ ਵੀ ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਗੁਲਾਮੀ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਹੇਠ ਸੀ

ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਟਾਟਾ ਸੰਨਜ਼ (Tata Sons) ਦਾ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਅਜੇ ਵੀ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਕਮਾਉਣ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਲਈ ਮੁੱਲ/ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਸਿਰਜਣ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ।

ਟਾਟਾ ਸੰਨਜ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਲਿਸਟਿੰਗ (ਲਿਸਟਡ ਹੋਣ) ਬਾਰੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਚਰਚਾ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਐੱਸ. ਐੱਸ. ਬੋਪਾਰਾਏ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਇੱਕ ਟਿੱਪਣੀ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਇਆ ਜੋ ਮੇਰੇ ਮਨ 'ਚ ਘਰ ਕਰ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਸਰਲ ਸੀ: ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਜਾਓ; ਜਾਂਚ ਕਰੋ ਕਿ ਟਾਟਾ ਦਾ ਜਨਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਕੀ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੁਝਾਅ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਟਾਟਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਰਕੀਟ ਕੈਪੀਟਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ, ਮਲਕੀਅਤ, ਮੁਲਾਂਕਣ ਜਾਂ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਰਾਹੀਂ ਢੁਕਵੇਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਟਾਟਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ 1868 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ 29 ਸਾਲਾ ਜਮਸ਼ੇਦਜੀ ਨੁਸਰਵਾਨਜੀ ਟਾਟਾ ਨੇ ₹21,000 ਦੀ ਪੂੰਜੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਉੱਦਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਵਪਾਰਕ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉੱਦਮ, ਧਨ-ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸੀ।

ਜਮਸ਼ੇਦਜੀ ਟਾਟਾ ਇੱਕ ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਕਸ਼ਾ ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਅੱਗੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਅਜੇ ਵੀ ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਗੁਲਾਮੀ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਹੇਠ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਸਟੀਲ, ਬਿਜਲੀ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਪਾਰਕ ਅਵਸਰ ਨਹੀਂ ਸਨ; ਉਹ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਸਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਗਤੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹੈ। ਐਮਪ੍ਰੈਸ ਮਿੱਲਜ਼ (Empress Mills) ਨੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਉਪਾਅ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਸਧਾਰਨ ਸਨ।

ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ 'ਜੇ.ਐਨ. ਟਾਟਾ ਐਂਡੋਮੈਂਟ' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1892 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਤਾਜ ਮਹਿਲ ਹੋਟਲ 1903 ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1907 ਵਿੱਚ ਟਾਟਾ ਸਟੀਲ, 1910 ਵਿੱਚ ਟਾਟਾ ਪਾਵਰ, ਅਤੇ 'ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ' (IISc) ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਜਮਸ਼ੇਦਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਕਾਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਸਿਰਫ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਫਿਲਾਸਫੀ (ਦਰਸ਼ਨ) ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਜਮਸ਼ੇਦਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹੈ: "ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਉੱਦਮ ਵਿੱਚ, ਸਮਾਜ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੋਰ ਹਿੱਸੇਦਾਰ (stakeholder) ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਵਜੂਦ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਨੋਰਥ ਹੈ।"
ਇਹ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੀ ਉਸ ਸੰਕੁਚਿਤ ਧਾਰਨਾ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀ ਸੋਚ ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕਾਂ ਦੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਹੈ।

ਟਾਟਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਇਸ ਫਿਲਾਸਫੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। 'ਟਾਟਾ ਟਰੱਸਟ' ਪਰਉਪਕਾਰ (philanthropy) ਅਤੇ ਸੰਸਥਾ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਬਣੇ। ਟਾਟਾ ਸੰਨਜ਼ ਦੀ ਦੋ-ਤਿਹਾਈ ਇਕੁਇਟੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਟਰੱਸਟਾਂ ਕੋਲ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ, ਆਜੀਵਿਕਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੂਲੀਅਤ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਵਿਕਾਸ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਟਾਟਾ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਅੱਜ 31 ਕੰਪਨੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਇਹ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ 10 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਇਸ ਦੀ ਸੰਸਥਾਗਤ ਵਿਰਾਸਤ ਹੋਰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਟਾਟਾ ਦੀ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ 'ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ', 'ਟਾਟਾ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸੋਸ਼ਲ ਸਾਇੰਸਜ਼', 'ਟਾਟਾ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਫੰਡਾਮੈਂਟਲ ਰਿਸਰਚ' ਅਤੇ 'ਟਾਟਾ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਸੈਂਟਰ' ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਟਾਟਾ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਇਲਾਜ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੋਹਰੀ ਸੰਸਥਾ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਪੱਧਰ ਦਾ ਪਰਉਪਕਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਰੋਬਾਰ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਧੂ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦੀ ਵੰਡ ਮਾਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰਉਪਕਾਰ ਨੂੰ ਉੱਦਮ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਟਾਟਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਹਿਲੂ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਕੜੇ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। 1984 ਦੀ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਇੱਕ ਘਟਨਾ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ। ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਟਰੱਕ ਚਾਲਕ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ, ਘਰ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਇਕਲੌਤਾ ਟਰੱਕ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਛੱਡ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਭਿਰਾਜ ਸਿੰਘ ਭਾਲ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਵੇਰਵੇ ਅਨੁਸਾਰ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਟਾਟਾ ਮੋਟਰਜ਼ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਸੈਂਕੜੇ ਟਰੱਕ ਡਰਾਈਵਰਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਸੀ), ਟਾਟਾ ਮੋਟਰਜ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਕਰਮਚਾਰੀ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਟਰੱਕ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ। ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਸਹਾਇਤਾ ਹੋਰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟਰੱਕ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।

ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਵੁਕ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਮੁਹਿੰਮ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਵੇਰਵਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਰਿਹਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੰਢਾਇਆ ਸੀ। 'ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ' ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਟਾਟਾ ਮੋਟਰਜ਼ ਨੇ ਹਿੰਸਾ ਦੌਰਾਨ ਤਬਾਹ ਹੋਏ ਟਰੱਕਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮੁੜ ਭੁਗਤਾਨ (ਵਾਪਸੀ) ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਦੇ ਬਦਲ ਕੇ ਨਵੇਂ ਟਰੱਕ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।

ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ, ਪਰਉਪਕਾਰ ਜਾਂ ਸਾਧਾਰਨ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵਨਾ ਵਜੋਂ ਦੇਖੇ, ਇਸ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਹੈ। ਇੱਕ ਟਰੱਕ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਟਰੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ, ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਦੋਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਉਮੀਦ ਸੀ। ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਉੱਥੇ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਟਾਟਾ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਹਿਲੂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ:

ਜਿੱਥੇ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸਰਕਾਰ/ਰਾਜ ਅਸਫਲ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਟਾਟਾ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈ ਕੇ, ਸਗੋਂ ਸੰਸਥਾਗਤ ਅਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਕੇ ਦਖਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਇਹ ਅੰਤਰ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਨਾ ਤਾਂ ਵਾਜਬ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਹੀ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਨਿੱਜੀ ਉੱਦਮ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਹੀ ਇਨਸਾਫ਼, ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਰੱਖਿਅਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਮੋੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਡਗਮਗਾ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਨਾਗਰਿਕ ਬੇਸਹਾਰਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਜਿਹੇ ਮੋੜਾਂ 'ਤੇ, ਕਿਸੇ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਬੈਲੇਂਸ ਸ਼ੀਟ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਟਰੱਕ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਟਰੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ, ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਦੋਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਉਮੀਦ ਸੀ। ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਅਸਲ ਮਤਲਬ ਵੀ یہی ਹੈ: ਸਿਰਫ਼ ਫੈਕਟਰੀਆਂ, ਸੜਕਾਂ, ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਅਤੇ ਬੈਲੇਂਸ ਸ਼ੀਟਾਂ ਬਣਾਉਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਦੋਂ ਸਮਾਜ ਨਾਗਰਿਕ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨਾ।

ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਟਾਟਾ ਸੰਨਜ਼ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਬਹਿਸ ਨੂੰ ਬੌਧਿਕ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਕਲਪਨਾ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਕਿ ਟਾਟਾ ਸੰਨਜ਼ ਨਿੱਜੀ ਰਹੇ ਜਾਂ ਲਿਸਟਡ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਲਿਸਟਿੰਗ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਤਾਂ ਗੁਣ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਔਗੁਣ।

ਵੱਧ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ, ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਜਾਂਚ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਿਯਮ (regulation) ਅਜਿਹਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਜੋ ਕਿਸੇ ਉੱਦਮ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਮਲਕੀਅਤ ਵਾਲੇ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਉਦੇਸ਼ 'ਤੇ ਢੁਕਵਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਢਾਂਚਾਗਤ ਬਦਲਾਅ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰੇ।

ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਡੂੰਘਾ ਹੈ: ਅਸੀਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ?
ਇੱਕ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਅਰਥਚਾਰਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਨਿੱਜੀ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਉੱਦਮਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਨ, ਨਵੀਨਤਾ ਲਿਆਉਣ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਅਵਸਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋਣ।

ਪਰ ਆਰਥਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ, ਜੇਕਰ ਇਸ 'ਤੇ ਲਗਾਮ ਨਾ ਲਗਾਈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਆਖਰਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਲਈ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਨਿਯਾਮਕ (regulatory) ਫਿਲਾਸਫੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਸਰਮਾਇਆਦਾਰੀ (oligarchy) ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੇ; ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ/ਚਾਪਲੂਸੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਉੱਦਮ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਦੇਵੇ; ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰੇ ਪਰ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਅਣਉਚਿਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾ ਦੇਵੇ। ਟਾਟਾ ਦਾ ਤਜ਼ਰਬਾ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪਿਕ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਉੱਦਮ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਅਥਾਹ ਆਰਥਿਕ ਮੁੱਲ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਜਿਸ ਦੀ ਸੰਸਥਾਗਤ ਮਲਕੀਅਤ ਨੇ ਉਸ ਮੁੱਲ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ, ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਗਾਇਆ। ਅੱਜ, ਟਾਟਾ ਸੰਨਜ਼ ਦਾ 66 ਫੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਟਰੱਸਟਾਂ ਕੋਲ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿੱਜੀ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਟਾਟਾ ਸੰਨਜ਼ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ (nostalgia) ਕਹਿ ਕੇ ਖਾਰਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਨਾ ਹੀ ਟਾਟਾ ਨੂੰ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਸੰਸਥਾ, ਚਾਹੇ ਉਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਵਾਬਦੇਹੀ, ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਤਾ, ਨਿਯਮਾਂ ਜਾਂ ਜਾਇਜ਼ ਆਲੋਚਨਾ ਤੋਂ ਛੋਟ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਟਾਟਾ ਦਾ ਨਾਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸੰਸਥਾਗਤ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਵਿਕਲਪ ਨਹੀਂ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਤੱਕ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਜੋਖਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਟਾਟਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਉੱਦਮ ਦੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦੀ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀ, ਕਾਰੋਬਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਉਦੇਸ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਸਫਲਤਾ ਕੋਲ ਉਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਬਣਾਇਆ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਉਹ ਤੋਹਫ਼ਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਗੁਆਉਣ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਜੇਕਰ ਟਾਟਾ ਨੇ ਡੇਢ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਨੀਹਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਅੱਜ ਢੁਕਵਾਂ ਜਵਾਬ ਇਹ ਪੁੱਛਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਟਾਟਾ ਤੋਂ ਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਟਾਟਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੀ ਬਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਐੱਸ. ਐੱਸ. ਬੋਪਾਰਾਏ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, "ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਵਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ। ਟਾਟਾ 'ਤੇ ਅਹਿਸਾਨ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ," ਸਗੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਵਜੋਂ ਕਿ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰੂਪ ਸਿਰਫ਼ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਸਿਰਜਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਦੌਲਤ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਵੇ।

ਕਰਨਲ ਐਲ.ਜੇ.ਐਸ. ਗਿੱਲ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ESPARMA, ਜਰਮਨੀ