ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿਚ ਘਟਿਆ ਕਣਕ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ
ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ (ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੁਰਖ਼ਾਬ): ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਣਕ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਅਪਣੀਆਂ ਸੱਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫ਼ਸਲ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਇਕ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਸਾਲਾਨਾ ਲਗਭਗ 107 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਕਣਕ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਘਰੇਲੂ ਭੋਜਨ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਬਲਕਿ ਜਨਤਕ ਵੰਡ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਖ਼ੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਆਧਾਰ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਕ ਤਾਜ਼ਾ ਅਧਿਐਨ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਕਣਕ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ‘
ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ, ਵਧਦੀ ਗਰਮੀ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਣਕ-ਉਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਅਨੁਕੂਲਨ ਮਾਰਗ’ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਰਿਪੋਰਟ ਜਲਵਾਯੂ ਰੁਝਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਰਿਪੋਰਟ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਣਕ-ਉਤਪਾਦਕ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਜਲਵਾਯੂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਧਿਐਨ ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਉਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਛਲੇ ਕੱੁਝ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਕਣਕ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੌਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਗਿਰਾਵਟ ਵੀ ਆਈ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ਦੀ ਸੱਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੋਜ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਰਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਤਾਪਮਾਨ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਤਾਪਮਾਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦਿਨ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਕਣਕ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਲਈ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕਣਕ ਨੂੰ ਸਹੀ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਠੰਢੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਵਾਧਾ ਪੌਦੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ’ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਗਰਮੀ ਕਰ ਕੇ ਪੌਦੇ ਦੀ ਅੰਦੂਰਨੀ ਊਰਜਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਨਾਜ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਘੱਟ ਊਰਜਾ ਬਚਦੀ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕਣਕ ਦਾ ਦਾਣਾ ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਹਲਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ਵਿਚ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਰਦੀਆਂ ਦਾ ਮੌਸਮ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਫ਼ਰਵਰੀ ਸੱਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਰਮ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਮਹੀਨਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਤਾਪਮਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 0.69 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਾਰਚ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿਚ ਤਾਪਮਾਨ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕਣਕ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਜਲਦੀ ਪੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਪਾਉਂਦੇ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਣਕ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਕਣਕ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ। ਹਰਿਆਣਾ ਵਿਚ, ਜਿਥੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਾਧਾ ਪਹਿਲਾਂ ਲਗਭਗ 30 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਸੀ, ਹੁਣ ਇਹ ਘਟ ਕੇ 2.6 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦੇਖੀ ਗਈ ਹੈ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਮੌਸਮੀ ਹਾਲਾਤ ਹੋਰ ਵੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿਚ 2026 ਲਈ ਅਪਣੀ ਮਾਨਸੂਨ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਨੂੰ ਔਸਤ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੇ 90 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤਕ ਘਟਾ ਦਿਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵਿਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿਚ ਐਲ ਨੀਨੋ ਦੇ ਮੁੜ ਤੇਜ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸੋਕਾ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਉਣੀ ਅਤੇ ਹਾੜੀ ਦੋਵਾਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ’ਤੇ ਦਬਾਅ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।
